Levensverzekering en meerwaardebelasting: wanneer wordt de uitkering belast?

Hoewel levensverzekeringen vallen onder het toepassingsgebied van de meerwaardebelasting, geldt als uitgangspunt dat het kapitaal dat uitbetaald wordt door een overlijden niet belast wordt. Wie de polis daarentegen bij leven laat uitbetalen of afkoopt, kan wél belast worden. Maar polissen zijn in de praktijk zelden zo eenvoudig opgezet. Echtgenoten sluiten samen een contract af om de langstlevende te beschermen, kinderen verzekeren het leven van hun ouders, of het kapitaal wordt pas jaren na een overlijden uitgekeerd aan de begiftigde. Juist in die gevallen ligt de belastbaarheid minder voor de hand. En daarnaast is er nog de erfbelasting, die haar eigen regels volgt.

Valt een levensverzekering onder de meerwaardebelasting?

De meerwaardebelasting treft de meerwaarde die u realiseert wanneer u financiële activa overdraagt “ten bezwarende titel”. Concreet: u verkoopt of ruilt, en krijgt er iets tegenover. Een schenking of een erfenis valt daarbuiten, omdat daar geen tegenprestatie tegenover staat.

Bepaalde levensverzekeringen – in de regel de meeste beleggingsverzekeringen – worden beschouwd als financieel actief en vallen dus onder de nieuwe belasting. Maar een uitkering van een levensverzekering is strikt genomen geen verkoop. Daarom stelt de wet de uitkering van een levensverzekering gelijk met een overdracht ten bezwarende titel. Die gelijkstelling geldt echter alleen voor “de uitkering bij leven van kapitalen en afkoopwaarden”. Een uitkering die niet bij leven gebeurt, valt dus buiten de meerwaardebelasting. De memorie van toelichting en de administratieve circulaire bevestigen dat uitdrukkelijk: een uitbetaling aan de begunstigden bij overlijden is geen belastbaar feit.

Levensverzekering na overlijden: geen meerwaardebelasting, wel erfbelasting

Neem het klassieke geval. Een vader sluit een polis af op zijn eigen leven en duidt zijn dochter aan als begunstigde. Overlijdt de vader, dan ontvangt de dochter het kapitaal. Op die uitkering is geen meerwaardebelasting verschuldigd, want ze gebeurt niet bij leven maar naar aanleiding van het overlijden. De dochter betaalt wel erfbelasting op wat ze ontvangt.

De meerwaardebelasting en de erfbelasting zijn overigens niet op elkaar afgestemd. De meerwaardebelasting is een federale belasting, de erfbelasting is een regionale (gewestelijke) belasting. De minister van Financiën heeft tijdens de parlementaire behandeling van de meerwaardebelasting bevestigd dat er tussen beide belastingen geen verband bestaat. Een polis kan dus zowel aan erfbelasting als aan meerwaardebelasting onderworpen zijn. Het omgekeerde kan ook: geen van beide belastingen is van toepassing.

Vier praktijkvoorbeelden

De regel dat enkel uitkeringen bij leven aan meerwaardebelasting onderworpen zijn, lijkt eenvoudig maar is dat niet. De voorbeelden hieronder illustreren dit. Over de meerwaardebelasting in deze gevallen bestaat nog geen rechtspraak of administratief standpunt, wat volgt is uitsluitend onze eigen analyse1. Het kapitaal wordt niet bij overlijden, maar pas later uitgekeerd

1. Het kapitaal wordt niet bij overlijden, maar pas later uitgekeerd

Een groottante sluit een polis af op haar eigen leven, met haar achterneefje als begunstigde. Het contract bepaalt dat het kapitaal bij haar overlijden wordt uitbetaald indien het neefje op dat tijdstip minstens 25 jaar is. Zoniet, dan wordt het kapitaal pas uitbetaald vanaf de 25^ste verjaardag van het neefje. Wanneer de groottante overlijdt is het neefje 18 jaar.

Voor de erfbelasting volgt de Vlaamse Belastingdienst de effectieve uitkering: het neefje betaalt pas erfbelasting wanneer hij het kapitaal werkelijk ontvangt. Wat met de meerwaardebelasting? Ook al volgt ze pas enige tijd na haar overlijden, de uitkering gebeurt niet bij leven van de groottante. Wij menen dat de meerwaardebelasting bijgevolg niet van toepassing is.

2. Het kind verzekert het leven van de ouder met geld dat hij geschonken kreeg

Een vader schenkt zijn dochter een geldsom. Met dat geld sluit de dochter zelf een levensverzekering af op het leven van haar vader, met zichzelf als begunstigde.

Erfbelasting is in principe niet van toepassing bij overlijden van de vader: de dochter heeft voor zichzelf bedongen en de polis zelf gefinancierd. Wel geldt een voorbehoud: werd de schenking van het geld niet geregistreerd en overlijdt de vader binnen vijf jaar, dan kan het geschonken geld alsnog aan erfbelasting onderworpen worden.

Voor de meerwaardebelasting stelt zich een interessante vraag. De wet viseert uitkeringen “bij leven”, maar bij leven van wie? De dochter, die verzekeringsnemer én begunstigde is, leeft nog op het moment van de uitkering. Toch valt het te verdedigen dat er strikt genomen geen meerwaardebelasting verschuldigd is. Zowel de memorie van toelichting als de circulaire spreken over de “uitbetaling aan de begunstigden bij overlijden”, en dat is hier precies wat er gebeurt: het kapitaal komt vrij omdat de vader overlijdt.

3. Een polis van beide echtgenoten, met de kinderen als begunstigden

Echtgenoten sluiten samen een polis af op hun beider leven. Het kapitaal gaat naar de kinderen bij het overlijden van de langstlevende.

De kinderen zullen erfbelasting verschuldigd wanneer het kapitaal wordt uitgekeerd na overlijden van de langstlevende ouder (het kapitaal zal op dat tijdstip voor de helft belastbaar zijn in de nalatenschap van de langstlevende en voor de andere helft in de nalatenschap van de eerst overleden ouder).

Voor de meerwaardebelasting geldt dezelfde redenering als in het eerste voorbeeld: de uitkering gebeurt bij overlijden (zij het uitgesteld tot het overlijden van de langstlevende ouder), waardoor er geen meerwaardebelasting van toepassing zou mogen zijn.

4. De langstlevende echtgenoot koopt de levensverzekering af

Hier zit een groter fiscaal risico. Neem dezelfde polis als in het vorige voorbeeld, maar nu beslist de langstlevende echtgenoot om de polis af te kopen.

De langstlevende zal erfbelasting verschuldigd zijn op het deel van de eerst overleden echtgenoot. Voor de meerwaardebelasting is dit echter een uitkering bij leven (van de langstlevende) die strikt genomen niet plaatsvindt ingevolge een overlijden. De volledige meerwaarde op de polis is dan potentieel belastbaar, ook het deel van de eerst overleden echtgenoot. Erfbelasting en meerwaardebelasting stapelen zich in dit geval op.

Indien u de afkoop overweegt van uw beleggingsverzekering valt het dus ten zeerste aan te raden om stil te staan bij de gevolgen daarvan op vlak van de meerwaardebelasting, ook wanneer één van de verzekeringsnemers al overleden is.

In tegenstelling tot de afkoop van de polis, zou de automatisch uitkering aan de langstlevende echtgenoot wellicht niet tot de toepassing van de meerwaardebelasting leiden. Kwalificeert de levensverzekering bovendien als een aanwasovereenkomst of kanscontract tussen de echtgenoten, dan is er mogelijks zelfs geen erfbelasting van toepassing.